Betelgeuse’nin Eşi Olduğu Kanıtlandı
Hubble Uzay Teleskobu ve yer gözlemevlerinden elde edilen yeni gözlemlerden yararlanan gökbilimciler, yakın zamanda keşfedilen eş yıldızı Siwarha’nın Betelgeuse çevresindeki gaza olan etkisini izlediler. Harvard & Smithsonian Astrofizik Merkezindeki (CfA) bilim insanlarının yaptığı araştırma, Betelgeuse’nin oldukça geniş olan atmosferinde bulunan yoğun gaz izini ortaya çıkararak, dev yıldızın parlaklığının ve atmosferinin neden sıra dışı biçimde değiştiğine ışık tutuyor.
Ekip, Siwarha’nın izini, yıldızın ışığındaki değişiklikleri yaklaşık sekiz yıl boyunca dikkatlice izleyerek tespit etti. Bu değişiklikler, daha önce doğrulanmamış olan eş yıldızın Betelgeuse’nin dış atmosferinden geçerken oluşturduğu etkileri gösteriyor. Bu keşif, dev yıldızla ilgili en büyük gizemlerden birini çözüyor. Bilim insanları böylece yıldızın nasıl davrandığını ve evrimleştiğini anlamaya çalışırken, ömrünün sonuna yaklaşan diğer dev yıldızlarında mekanizmasının anlaşılması yolunda yeni fırsatlar sunuyor.
Avcı (Orion) takımyıldızında, Yer’den yaklaşık 650 ışık yılı uzaklıkta bulunan Betelgeuse, içine 400 milyondan fazla Güneş sığabilecek kadar büyük, kırmızı bir süper dev yıldızdır. Muazzam boyutu ve yakınlığı nedeniyle Betelgeuse, yüzeyi ve çevresindeki atmosferi gökbilimciler tarafından doğrudan gözlenebilen az sayıdaki yıldızdan biridir. Betelgeuse, dev yıldızların nasıl yaşlandığını, kütle kaybettiğini ve sonunda süpernova olarak patladığını incelemek için önemli ve erişilebilir bir laboratuvardır.
Hubble teleskobu ve Fred Lawrence Whipple Gözlemevi ile Roque de Los Muchachos Gözlemevindeki teleskopları kullanan ekip, Betelgeuse’de bir dizi değişiklik gözleyerek, uzun zamandır şüphelenilen bir eş yıldızın varlığına ve bu yıldızın kırmızı süper devin dış atmosferi üzerindeki etkisine dair net kanıtlar elde etti. Bu değişiklikler arasında yıldızın tayfındaki (farklı elementler tarafından yayılan ışığın belirli renkleri) ve daha yoğun bir madde izi nedeniyle dış atmosferdeki gazların hızında ve yönündeki değişiklikler yer alıyor. Bu iz, eş yıldızın her altı yılda bir veya yaklaşık 2100 günde bir Betelgeuse’nin önünden geçmesinden hemen sonra ortaya çıkıyor ve teorik modelleri doğruluyor.
“Bu biraz suyun içinde hareket eden bir tekneye benziyor. Eşlik eden yıldız, Betelgeuse’nin atmosferinde dalgalanma etkisi yaratıyor ve biz bunu verilerde görebiliyoruz” diyor CfA’da görevli gökbilimci ve çalışmanın başyazarı Andrea Dupree. “İlk kez, bu gazı veya izinin doğrudan işaretlerini görüyoruz ve bu da Betelgeuse’nin görünümünü ve davranışını şekillendiren gizli bir eşlik eden yıldıza sahip olduğunu doğruluyor.”
On yıllardır gökbilimciler, Betelgeuse’nin parlaklığındaki ve yüzey özelliklerindeki değişiklikleri izleyerek yıldızın neden böyle davrandığını anlamaya çalışıyorlar. Dev yıldızın 2020’de “hapşırması” ve beklenmedik şekilde sönükleşmesiyle merak daha da arttı. Yıldızdaki iki farklı değişim dönemi bilim insanları için özellikle kafa karıştırıcıydı: yıldızın kendi içindeki titreşimlere atfedilen kısa 400 günlük bir döngü ve uzun 2100 günlük ikincil bir dönem.
Şimdiye kadar bilim insanları, büyük konveksiyon hücrelerinden ve toz bulutlarından manyetik aktiviteye ve gizli bir eş yıldız olasılığına kadar her şeyi değerlendirdiler. Son çalışmalar, uzun ikincil periyodun en iyi şekilde Betelgeuse’nin atmosferinin derinliklerinde yörüngede dolanan düşük kütleli bir eş yıldızın varlığıyla açıklanabileceği sonucuna vardı ve başka bir bilim insanı ekibi olası bir tespit bildirdi, ancak şimdiye kadar gökbilimciler böyle bir şeyin gerçekleştiğini kanıtlayacak delile sahip değillerdi. Şimdi, ilk kez, bir eş yıldızın bu süper dev yıldızın atmosferini bozduğuna dair kesin kanıtlara sahipler.
Dupree: “Betelgeuse’nin tespit edilememiş bir eş yıldızı olduğu fikri son birkaç yıldır popülerlik kazanıyordu, ancak doğrudan kanıt olmadan ispatlanmamış bir teoriydi,” dedi. “Bu yeni kanıtla, Betelgeuse bize dev bir yıldızın zaman içinde nasıl değiştiğini izlemek için fırsat veriyor. Eş yıldızının ardında bıraktığı izi bulmak, bu tür yıldızların nasıl evrimleştiğini, madde döktüğünü ve sonunda süpernova olarak patladığını anlamamızı sağlıyor.”
Betelgeuse’nin artık bizim bakış açımızdan eşini saklamasıyla birlikte, gökbilimciler eş yıldızın 2027’deki bir sonraki ortaya çıkışı için yeni gözlemler planlıyorlar. Bu atılım, diğer dev ve süperdev yıldızlardaki benzer gizemleri açıklamaya da yardımcı olabilir.
